Wpisy

Prawo pierwokupu a prawo pierwszeństwa nabycia udziałów w spółce z o.o. jako sposoby ograniczania zbycia udziałów.

Prawo pierwokupu a prawo pierwszeństwa nabycia udziałów w spółce z o.o. jako sposoby ograniczania zbycia udziałów. 

Kwestie związane z ograniczeniami w zbywaniu udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością mają bardzo duży walor praktyczny. Co do zasady kwestie te powinny w wielu przypadkach stanowić punkt wyjścia już przy konstruowaniu zapisów umowy spółki. Już bowiem na tym etapie wspólnikom może – i co do zasady – powinno zależeć na tym, aby skład osobowy wspólników pozostał niezmieniony, a jego ewentualne zmiany były przewidywalne i następowały w sposób możliwie bezkonfliktowy. Niekorzystną z punktu widzenia wielu spółek sytuacją będzie niewątpliwie zbycie udziałów przez wspólnika na rzecz osoby trzeciej, niewchodzącej w skład dotychczasowych wspólników spółki. Na przeciw oczekiwaniom wspólników w tym zakresie wychodzi ustawodawca, który w Kodeksie spółek handlowych dopuścił wprowadzenie do umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością norm ograniczających swobodę zbywania udziałów spółki przez wspólników. Zgodnie bowiem z art. 182 § 1 k.s.h. zbycie udziału lub jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału umowa spółki może uzależnić od zgody spółki lub w inny sposób ograniczyć. Tym samym już w samych umowach spółek z ograniczoną odpowiedzialnością można zawrzeć zapisy, które uchronią co do zasady wspólników przed wstąpieniem w ich krąg osób spoza ich grona. Sposobem uregulowania tej kwestii jest wprowadzenie do umowy spółki zapisów w przedmiocie prawa pierwokupu lub prawa pierwszeństwa nabycia zbywanych udziałów. Wskazane uregulowania pozwalają wspólnikom na zapobieżenie nabyciu udziałów w spółce przez osoby trzecie, które dotychczas nie były jej udziałowcami poprzez uregulowanie zasad nabycia zbywanych udziałów przez dotychczasowych wspólników.

W praktyce korporacyjnej bardzo często dochodzi do sytuacji, w której wspólnicy spółki utożsamiają ze sobą obydwie wyżej wskazane instytucje – tj. prawo pierwszeństwa oraz prawo pierwokupu. Tymczasem wskazane uregulowania mają inny zakres, a różnice z nich wypływające mogą w sytuacji podjęcia decyzji przez jednego wspólnika o sprzedaży udziałów rodzić doniosłe konsekwencje praktyczne i prawne dla pozostałych wspólników. Jednocześnie może dojść do nieprzewidzianej i niekorzystnej z punktu widzenia wspólników sytuacji, w której błędne lub nieprecyzyjne uregulowania w zakresie prawa pierwszeństwa lub pierwokupu zawarte w umowie nie zrealizują założonego przez strony umowy celu, jakim jest kontrola nad zmianą składu osobowego i zapobieżenie wstąpieniu do spółki niepożądanych osób trzecich. Wobec powyższego zachodzi potrzeba wskazania różnić pomiędzy w/w instytucjami.

Prawo pierwokupu nabycia udziałów w spółce z o.o.

Prawo pierwokupu, jako instytucja prawna, zostało zdefiniowane w Kodeksie cywilnym (art. 596k.c. – 602 k.c.). W odniesieniu do omawianej materii – zastrzeżenie w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością prawa pierwokupu na rzecz jednego lub kliku wspólników będzie polegało na daniu pierwszeństwa kupna oznaczonych udziałów wspólnika wychodzącego ze spółki określonemu w umowie wspólnikowi lub wspólnikom na wypadek, gdyby sprzedający zamierzał je zbyć na rzecz osoby trzeciej (jako niewskazanej w umowie spółki, której przysługiwałoby prawo pierwokupu). Zastrzeżenie w umowie spółki prawa pierwokupu zobowiązuje wspólnika, który zamierza zbyć swoje udziały na rzecz osoby trzeciej do zawarcia z nabywcą warunkowej umowy sprzedaży udziałów oraz do zawiadomienia uprawnionego z umowy o treści warunków umowy. Taka warunkowa umowa sprzedaży zawierana jest pod warunkiem zawieszającym – tj. warunkiem nieskorzystania z prawa pierwokupu przez uprawnionego wspólnika w terminie ustawowym tygodnia od daty zawiadomienia o treści warunkowej umowy sprzedaży (zgodnie z art. 598 § 2 k.c. prawo pierwokupu co do nieruchomości można wykonać w ciągu miesiąca, a co do innych rzeczy – w ciągu tygodnia od otrzymania zawiadomienia o sprzedaży) lub w innym zastrzeżonym na tę okoliczność terminie wskazanym w umowie spółki. W taki przypadku jeżeli wspólnik uprawniony na podstawie umowy spółki z tytułu prawa pierwokupu zdecyduje się nabyć udziały, to wówczas dojdzie do zawarcia umowy sprzedaży pomiędzy wspólnikiem korzystającym z prawa pierwokupu oraz wspólnikiem sprzedającym udziały na zasadach wskazanych w treści umowy wynegocjowanej z osobą trzecią, która zamierzała nabyć udziały (niezmienne pozostają ustalenia w zakresie ceny sprzedaży udziałów, terminu sprzedaży, sposobu płatności itp).

Konsekwencją naruszenia zawartego w umowie spółki prawa pierwokupu udziałów  (polegająca na zbyciu udziałów w spółce osobie trzeciej na podstawie umowy bezwarunkowej z pominięciem uprawnionego z umownego prawa pierwokupu) będzie odpowiedzialność odszkodowawcza po stronie sprzedającego. Zgodnie bowiem z art. 599 k.c. niewykonanie obowiązków związanych z pierwokupem rodzi po stronie zobowiązanego odpowiedzialność odszkodowawczą, sama zaś umowa zawarta z osobą trzecią wywołuje skutek rozporządzający. Wspólnik, którego prawo pierwokupu zostało naruszone, w określonych przypadkach będzie miał także prawo do wytoczenia powództwa o uznanie bezwarunkowej umowy sprzedaży udziałów w spółce z o.o. za bezskuteczną (część doktryny stoi na stanowisku, iż roszczenie to jest niedopuszczalne). Jak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 listopada 2001 r. (sygn. akt V CKN 536/00) wystąpienie na podstawie art. 59 k.c. z powództwem o uznanie umowy zbycia udziału w spółce z o.o. zawartej bezwarunkowo, mimo zastrzeżonego dla wspólników prawa pierwszeństwa nabycia udziału, jest możliwe jeżeli o uprawnieniu tym obie strony umowy wiedziały. Ponadto zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 maja 2010 r. (sygn akt: I ACa 1122/09), który wskazał, iż w przypadku w którym wspólnik spółki z o.o. zobowiązany z prawa pierwokupu zawarł umowę sprzedaży udziałów, nie uzależniając jej ważności od tego, czy inny uprawniony wspólnik skorzysta z przysługującego mu prawa pierwokupu, to prawomocne orzeczenie sądu oparte na art. 59 k.c. może pozbawić te umowę skuteczności w takim zakresie, w jakim uniemożliwiła ona wykonanie tego prawa. Dodatkowo Sąd w cytowanym wyroku wskazał, iż uprawomocnienie się orzeczenia skutkuje możliwością złożenia przez uprawnionego oświadczenia o skorzystaniu z prawa pierwokupu w terminie określonym w art. 598 § 2 k.c. (tj. w terminie tygodnia od daty uprawomocnienia się wyroku o uznanie bezwarunkowej umowy sprzedaży udziałów w spółce z o.o. za bezskuteczną).

Prawo pierwszeństwa nabycia udziałów w spółce z o.o.

Prawo pierwszeństwa nabycia udziałów nie zostało uregulowane w treści Kodeksu cywilnego czy też Kodeksu spółek handlowych, co nie oznacza, że jako instytucja mająca na celu ochronę składu osobowego wspólników spółki z o.o. nie może zostać zastrzeżone w umowie. Prawo pierwszeństwa jest innym rodzajem prawa niż prawo pierwokupu, przy czym jego treść podlega, tak jak inne postanowienia umowy, interpretacji zgodnie z celem w jakim zostało ustanowione i funkcją jaką nadali mu wspólnicy zawierając umowę spółki, a przy wykładni tego prawa dla potrzeb konkretnej umowy należy stosować normy przepisu art. 65 k.c. Zastrzeżenie tego prawa w treści umowy w sposób prawidłowy może stanowić skuteczne narzędzie mające wpływ na stosunki pomiędzy wspólnikami w przypadku chęci wycofania się jednego z nich z działania spółki (poprzez zbycie udziałów).

Prawo pierwszeństwa wyraża się w konieczności uzyskania zgody wszystkich wspólników na zbycie udziału osobie spośród wspólników lub spoza ich grona. Zgoda wspólników zostaje w takim przypadku wyrażona poprzez ich rezygnację z realizacji prawa pierwszeństwa jeszcze przed zawarciem przez wspólnika zamierzającego sprzedać udziały umowy sprzedaży. Wspólnik, który ma zamiar zbycia swego udziału, jest zobowiązany zawiadomić o tym spółkę lub wspólników. Pozostali wspólnicy w określonym terminie mogą zgłosić zamiar nabycia tego udziału i jest to traktowanie jako ich oferta kupna. Zasadniczym problemem, który powinien zostać uregulowany w umowie spółki jest określenie sposobu określenia ceny sprzedaży udziałów, terminu wykonania prawa pierwszeństwa nabycia udziałów, a także zasad wskazania nabywcy udziałów w przypadku, w którym chęć ich nabycia na zasadach pierwszeństwa zgłosi więcej niż jeden ze wspólników (w przypadku gdy zostało ono zastrzeżone dla wszystkich wspólników bez określenia kolejności wykonania tego prawa). Jednocześnie należy wskazać, iż prawem pierwszeństwa nabycia udziałów w umowie spółki można uregulować wszystkie sytuacje, w których dochodzi do ich zbycia (np. sprzedaż, darowiznę, zamianę). Takiej możliwości nie daje nam prawo pierwokupu, które dotyczy wyłącznie sytuacji sprzedaży udziałów przez jednego ze wspólników.

Wspólnik, na rzecz którego zastrzeżono prawo pierwszeństwa, a który został pozbawiony możliwości jego wykonania przez wspólnika sprzedającego udziały może dochodzić obrony swoich roszczeń na drodze powództwa o uznanie umowy sprzedaży udziałów z pominięciem prawa pierwszeństwa za bezskuteczną na podstawie art. 59 k.c.

Na zakończenie należy wskazać skutki, jakie może rodzić nieprecyzyjne sformułowanie w umowie prawa pierwszeństwa. Zazwyczaj bowiem w umowach oprócz zapisu iż „w przypadku sprzedaży udziałów pozostali wspólnicy mają pierwszeństwo ich nabycia” w umowie spółki nie sposób odnaleźć żadnych innych zapisów, które pozwalałyby nam na ustalenie sposobu wykonania tego prawa przez pozostałych wspólników. W takim przypadku pomocne może okazać się orzecznictwo, w którym przyjmuje się, iż w przypadku gdy umowa (statut) spółki przyznaje wspólnikom (akcjonariuszom) pierwszeństwo nabycia udziałów (akcji) i nie zawiera żadnych postanowień precyzujących zasady realizacji tego uprawnienia, przyjąć trzeba, iż obrót udziałami (akcjami) powinien się odbywać w sposób przewidziany przepisami art. 598 i następne k.c., a określoną w umowie (statucie) instytucję kwalifikować należy jako prawo pierwokupu. Analogicznie w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż w przypadku, w którym postanowienia umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością dotyczące prawa pierwszeństwa nabycia udziałów różnią się istotnie od prawa pierwokupu, o którym mowa w art. 596 i następne k.c., to przepisy te nie znajdują zastosowania do wykonywania prawa pierwszeństwa nabycia udziałów (tak też m.in. wyroki Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – I Wydział Cywilny z dnia 5 grudnia 2014 r., sygn. akt I ACa 399/14; Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9 listopada 2006 r., sygn. akt I ACa 392/06).

Konkluzje.

Należy podkreślić, iż pomimo utożsamiania przez część przedsiębiorców obu instytucji – tj. prawa pierwokupu i prawa pierwszeństwa, różnią się one w sposób zasadniczy oraz w odmienny sposób pozwalają na zabezpieczenie interesów wspólników na wypadek ewentualnej zmiany składu osobowego w spółce. Dlatego też zasadnym jest już na etapie kształtowania umowy spółki jest określenie priorytetów na przyszłość oraz prawidłowe uregulowanie zasad pierwszeństwa bądź pierwokupu, tak aby w przyszłości uniknąć konieczności sądowego dochodzenia swoich praw.

Mateusz Sieniewicz, adwokat

Wniesienie do innej spółki prawa handlowego zorganizowanej części przedsiębiorstwa jako aport za nowo obejmowane udziały.

Wniesienie do innej spółki prawa handlowego zorganizowanej części przedsiębiorstwa jako aport za nowo obejmowane udziały.

Wnoszenie kapitału do innej spółki prawa handlowego w postaci zorganizowanej części przedsiębiorstwa (ZCP) lub też firmy to jedna ze stosowanych ścieżek przy zakładaniu nowych spółek, dokapitalizowaniu istniejących lub też reorganizacji i restrukturyzacji. Powyższa operacja jest korzystna dla wnoszącego aport pod względem podatkowym. Jednakże, aby taka operacja mogła odnieść swój zamierzony skutek, musi zostać przeprowadzona w sposób przemyślany oraz sformalizowany pod względem prawnym.

W pierwszej kolejności należy wskazać na definicję zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Ustawa z dnia 11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług (dalej: ustawa VAT), ustawa z dnia 15 lutego 1992 roku o podatku dochodowym od osób prawnych (dalej: ustawa PDOP) oraz ustawa z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: PDOF) posługują się jedną i tą samą definicją ZCP. I tak odpowiednio zgodnie z art. 2 pkt 27e ustawy VAT, art. 4a pkt 4 ustawy PDOP oraz art. 5a pkt 4 ustawy PDOF zorganizowana część przedsiębiorstwa to organizacyjnie i finansowo wyodrębniony w istniejącym przedsiębiorstwie zespół składników materialnych i niematerialnych, w tym zobowiązania, przeznaczonych do realizacji określonych zadań gospodarczych, który zarazem mógłby stanowić niezależne przedsiębiorstwo samodzielnie realizujące te zadania.

Według wskazanych wyżej przepisów oraz interpretacji podatkowych wydawanych przez organy podatkowe, zespół składników majątkowych będzie zakwalifikowany jako ZCP, jeśli:

  • będzie organizacyjnie i finansowo wyodrębniony w podmiocie wnoszącym aport;
  • poszczególne składniki majątku będą przeznaczone do realizacji określonych działań biznesowych;
  • zespół składników majątkowych mógłby stanowić niezależne przedsiębiorstwo;
  • w skład ZCP będą wchodzić także zobowiązania (czyli powinny istnieć nie tylko aktywa, ale również pasywa).

Powyższe oznacza, iż ZCP przed wniesieniem jako aport powinien działać niezależnie w ramach danego przedsiębiorstwa, a w tym posiadać oddzielną strukturę organizacyjną, własną strategię rozwoju i biznesplan, przypisane aktywa i zobowiązania, oddzielne plany kont, oddzielny rachunek bankowy. Przed wniesieniem ZCP do spółki pracownicy i kontrahenci powinni zostać prawidłowo powiadomieni o przejściu do nowego podmiotu. Gdy zespół składników majątkowych nie spełnia powyższych ogólnych warunków, to nie może być uznany za zorganizowaną część przedsiębiorstwa, a wyłącznie za zespół poszczególnych aktywów i pasywów. To rozróżnienie ma istotne znaczenie ze względu na kwestie podatkowe.

Do najważniejszych zalet opłacenia kapitału zakładowego poprzez wniesienie aportu w formie zorganizowanej części przedsiębiorstwa należą korzyści podatkowe. Wniesienie aportem do spółki składników majątkowych, które nie stanowią ZCP, powoduje powstanie podatku należnego VAT i CIT. Wniesienie aportu w postaci ZCP oznacza przesunięcie opodatkowania podatkiem dochodowym do momentu sprzedaży udziałów czy akcji i powstania zysku do opodatkowania. I tak w zakresie podatku od towarów i usług – czynność przeniesienia ZCP jest obojętna podatkowo, w tym znaczeniu, że w ogóle nie podlega ustawie VAT, w zakresie podatku od czynności cywilnoprawnych spółka zwolniona jest od obowiązku zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych, w zakresie podatku dochodowego od osób prawnych – otrzymanie ZCP przez spółkę z o.o. w formie aportu po stronie tej spółki nie wywoła żadnych skutków podatkowych, gdyż uzyskanie środków zwiększających kapitał zakładowy nie jest traktowane jako przychód, natomiast wspólnik, który wnosi do nowej spółki aport w postaci ZCP, zapłaci CIT dopiero w momencie sprzedaży udziałów, które obejmuje i powstania zysku do opodatkowania.

Należy podkreślić, iż organy podatkowe prezentują dość restrykcyjne stanowisko w zakresie ustalenia czy określony zespół składników majątkowych stanowi zorganizowaną część przedsiębiorstwa. W bardzo wielu przypadkach organy podatkowe kwestionują możliwość uznania określonego zespołu składników majątkowych jako ZCP, pomimo ich organizacyjnego, funkcjonalnego i finansowego wyodrębnienia w ramach przedsiębiorstwa. Zdarza się, że organy podatkowe stawiają dodatkowe wymagania aby uznać określony zespół składników majątkowych jako ZCP (np. prawo własności nieruchomości, posiadanie pasywów). W razie niespełnienia tych dodatkowych warunków uznają, iż określony zespół składników materialnych i niematerialnych nie jest zdolny do realizowania określonych zadań jako samodzielne przedsiębiorstwo. W konsekwencji przedmiotowy zespół składników majątkowych nie może być uznany za ZCP, co w przypadku aportu wiąże się z koniecznością rozpoznania przez wnoszącego wkład niepieniężny przychodu podatkowego w wartości nominalnej objętych udziałów lub akcji.

Reasumując należy wskazać, iż tylko prawidłowo przeprowadzony proces wniesienia aportem do innej spółki prawa handlowego zorganizowanej części przedsiębiorstwa za obejmowane udziały pozwoli na zminimalizowanie ryzyka podatkowego związanego z tym, iż organy podatkowe mogą uznać, że jako aport zostały wniesione elementy majątku, a nie firma czy zorganizowana część przedsiębiorstwa, co w konsekwencji będzie rodzić ujemne skutki podatkowe.

Mateusz Sieniewicz, adwokat